ความสัมพันธ์ระหว่างไทยและโปรตุเกส

         ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศไทยและประเทศโปรตุเกส เริ่มต้นขึ้นในปี  ค.ศ. 1511 เมื่อ อาโฟโซ ดาลบูเคอร์ค อุปราชโปรตุเกสประจำภาคตะวันออก ได้ส่งทูตคนแรก คือ ดูอาร์เต  เฟอร์นันเดส เข้ามายังกรุงศรีอยุธยาเพื่อขอเจริญไมตรีกับพระมหากษัตริย์ไทย ซึ่งตรงกับรัชสมัยของสมเด็จพระรามาธิบดี ที่ 2  (ค.ศ. 1491-1529) ซึ่งขณะนั้นกรุงศรีอยุธยาเป็นเมืองที่มั่งคั่ง และอุดมสมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งพืชพันธุ์ธัญญาหารและของป่าหายาก ประกอบกับกรุงศรีอยุธยามีสภาพเป็นเกาะมีแม่น้ำซึ่งเป็นเส้นทางคมนาคมหลักล้อมรอบทั้ง 3  ด้าน  สะดวกต่อการติดต่อค้าขายและขนส่งสินค้า กรุงศรีอยุธยาจึงเป็นศูนย์กลางการค้าใหญ่ที่สำคัญในเอเชีย หลังจากที่โปรตุเกสได้ขยายอำนาจมาถึงเมืองมะละกา ซึ่งเคยอยู่ภายใต้การปกครองของอยุธยามาก่อน โปรตุเกสเกรงจะเกิดปัญหาบาดหมางกับไทยในภายหลัง อีกทั้งต้องการติดต่อค้าขายกับไทยด้วย จึงได้ส่งทูตมาเจริญสัมพันธไมตรี  นับเป็นชาวยุโรปชาติแรกที่เดินทางเข้ามายัง กรุงศรีอยุธยา ก่อนหน้าชาวยุโรปชาติอื่นๆ เป็นเวลากว่า  100 ปี 

                การเจริญสันพันธไมตรีทางพระราชสาสน์อย่างเป็นทางการในอีกห้าปีต่อมา ในปีค.ศ. 1516 เมื่อดาลบูเคอร์คได้จัดส่งทูตที่มีอำนาจเต็มมาจากพระเจ้ามานูแอล ที่ 1 แห่งโปรตุเกส คือ ดูอาร์เต โกเอโย่ เพื่อมาทำสัญญาพันธไมตรีกับอยุธยาอย่างเป็นทางการ ซึ่งทางอยุธยาเองก็ให้การตอบรับอย่างดี โดยมีนัยสำคัญแห่งสนธิสัญญาเป็นไปเพื่อการค้าและการเผยแพร่ศาสนา กล่าวคือ ทางการค้า อยุธยาจะให้ความสะดวกและสิทธิพิเศษต่างๆ ต่อพ่อค้าชาวโปรตุเกสที่มาค้าขายอยู่ในกรุงศรีอยุธยาและเมืองท่าต่างๆ และยอมให้ชาวเมืองที่อยู่ในกรุงศรีอยุธยาไปทำมาค้าขายที่เมืองมะละกาได้ ส่วนโปรตุเกสก็จะช่วยหาสินค้าที่ไทยต้องการ เช่น อาวุธปืนและกระสุนดินดำให้อยุธยา  และให้ปฏิบัติกิจทางศาสนาได้อย่างเสรี    สนธิสัญญาฉบับนี้เป็นฉบับแรกที่ไทยทำกับประเทศตะวันตก เมื่อโกเอโย่จะเดินทางกลับ  ทางอยุธยาก็จัดส่งทูตตามไปเพื่อถวายพระราชสาสน์ต่อพระเจ้ามานูแอล ที่ 1 อีกด้วย

จากความสัมพันธ์ทางด้านการค้าขายได้พัฒนาขึ้นเมื่อสินค้าที่สำคัญอย่างหนึ่งเป็นที่ต้องการของอยุธยาในสมัยนั้น คือ อาวุธปืนและกระสุนดินปืน เนื่องจากอยุธยากำลังทำสงครามกับพม่าที่เมืองเชียงกราน ในปี ค.ศ. 1538  ได้มาทหารอาสาชาวโปรตุเกสจำนวน 120 คน  เข้ามารับราชการสงครามในกองทัพไทย และได้ให้คำแนะนำทางการทหารต่างๆ รวมถึงการใช้ปืนแบบยุโรป ทำให้กรุงศรีอยุธยามีชัยชนะในศึกครั้งนั้น ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการใช้ทหารอาสาชาวต่างชาติในกองทัพอยุธยาที่เรียกว่า “กองทหารแม่นปืน”ในเวลาต่อมา และจากความดีความชอบในสงครามเมืองเชียงกราน สมเด็จพระชัยราชาธิราช ค.ศ.1534-1546  จึงทรงตอบแทนโดยอนุญาตให้ชาวโปรตุเกสเข้ามาตั้งภูมิลำเนาในราชอาณาจักรอยุธยา พร้อมทั้งพระราชทานที่ดินริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยานอกกำแพงเมืองใช้ชาวโปรตุเกสได้สร้างโบสถ์ในคริสต์ศาสนา นิกายโรมันคาทอลิก ขึ้นเป็นครั้งแรกในราชอาณาจักรสยาม (ปัจจุบันหมู่บ้านโปรตุเกสตั้งอยู่ในเขตตำบลสำเภาล่ม อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา) นอกจากที่กรุงศรีอยุธยาแล้ว ได้มีชาวโปรตุเกสเข้าไปพำนักอยู่ที่หัวเมืองต่างๆ ของไทย ที่ปัตตานี นครศรีธรรมราช ทวาย และตะนาวศรี อีกด้วย

      

ความสัมพันธ์ทางด้านการค้าระหว่างไทยและโปรตุเกสในราชอาณาจักรอยุธยา เจริญรุ่งเรืองเป็นเวลากว่าศตวรรษโดยไม่มีชาติตะวันตกใดมาแข่งขัน เนื่องจากสเปนได้เดินเรือไปทางตะวันตก ส่วนอังกฤษ ฮอลันดา และฝรั่งเศสยังไม่เจริญรุ่งเรืองพอที่จะเดินเรือมาค้าขายไกลๆ ถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้ นอกจากพวกพ่อค้าแล้ว ยังมีนักผจญภัยที่ได้เข้ามารับราชการในกองทัพไทย ซึ่งทหารชาวโปรตุเกสเหล่านี้เป็นผู้นำวิชาการทางการทหารแบบตะวันตกเข้ามาเผยแพร่ให้แก่คนไทย เช่น วิชาการใช้และทำปืนไฟ การสร้างป้อมต่อต้านปืนไฟ การตัดถนนโดยการใช้เข็มทิศส่องกล้อง เป็นต้น รวมถึงมีทหารอาสาเข้ารับราชการสงครามในกองทัพอยุธยาหลายครั้งจนสิ้นสมัยกรุงศรีอยุธยา และที่น่าสนใจเกี่ยวกับรายนาม ขุนนางกรมฝรั่งแม่นปืนในสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ค.ศ. 1590-1605 ได้กล่าวถึง ขุนกะลมาพิจิตร์  ที่แต่งตั้งแก่ชาวโปรตุเกสที่มีความดีความชอบ ทั้งนี้ราชทินนามนี้ยังคงมีปรากฏอยู่จนถึงสมัยรัตนโกสินทร์  ซึ่งมีเชื้อสายสืบทอดมาจนถึงพวกคริสต์ศาสนิกชนที่อยู่ตำบลกุฎีจีน (วัดซางตาครู้ส)  อันเป็นต้นตระกูลกัลป์มาพิจิตร์ในปัจจุบัน

อาจกล่าวได้ว่าสิงที่สำคัญที่สุดประการหนึ่ง ซึ่งราชอาณาจักรสยามได้รับพร้อมกับการเข้ามาของฝรั่งชาติแรก คือ โปรตุเกส นั่นคือ คริสต์ศาสนา ในช่วงนั้นศูนย์กลางอำนาจและศาสนาของโปรตุเกสอยู่ที่อินเดีย พระสังฆราชอยู่ที่เมืองกัว สิทธิปกครองคริสตชนทุกแห่งที่อยู่ใต้ปกครองของโปรตุเกสในภูมิภาคนี้ แม้ว่าในระยะแรกยังไม่พบหลักฐานที่ยืนยันได้ว่ามีมิชชันนารีเข้ามาเผยแพร่พระวรสารอย่างเป็นทางการ แต่ก็เป็นไปได้มากที่น่าจะมีมิชชันนารีเข้ามาทำหน้าที่อภิบาลชาวโปรตุเกสที่นับถือศาสนาคริสต์อยู่แล้ว ซึ่งได้เดินทางมาติดต่อค้าขายทางดินแดนตะวันออกรวมถึงกรุงศรีอยุธยาด้วย จนกระทั่งมีหลักฐานที่ชี้ชัดได้แน่นอนว่ามีมิชชันนารีคณะโดมินิกัน 2 ท่าน คือ บาทหลวงเยโรนิโม ดา ครู้ส และบาทหลวง เซบาสติอาว ดา กันโต  ที่เดินทางเข้ามาในกรุงศรีอยุธยาเป็นครั้งแรก ในรัชกาลของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ค.ศ.1548-1568 แต่ปีที่มิชชันนารีทั้งสองเข้ามานั้นมีความคลาดเคลื่อนอยู่บ้าง เกี่ยวกับเรื่องนี้คุณพ่อสุรชัย ชุ่มศรีพันธุ์ ได้กล่าวไว้ในหนังสือ 25 ปี  ไทย-วาติกัน ว่า จากเอกสารของคณะโดมินิกันระบุว่ามิชชันนารีทั้งสองเข้ามาในประเทศสยามในปี ค.ศ. 1567 และหลังจากนั้นก็มีมิชชันนารีคณะโดมินิกันและฟรังซิสกันทยอยเข้ามาเผยแพร่ธรรมในประเทศสยามเป็นระยะ มีทิ้งช่วงอยู่บ้างหลายตอน คณะฟรังซิสกันเริ่มเข้ามาครั้งแรกในปี ค.ศ. 1582 ต่อมาในปี ค.ศ.1607 คณะสงฆ์เยสุอิตได้เข้ามากรุงศรีอยุธยาอีกคณะหนึ่งด้วย และมีพระสงฆ์เยสุอิตทยอยกันเข้ามาเรื่อยๆ  จนในที่สุดได้มีการจัดสร้างที่อยู่อย่างถาวร วัด โรงเรียน และวิทยาลัยซาน ซัลวาดอร์  (San Savador) ขึ้น โดยส่วนใหญ่พวกมิชชันนารีคณะเยสุอิตนี้จะทำงานกับชาวญี่ปุ่นที่มีค่ายของตนอยู่ในกรุงศรีอยุธยา เช่นเดียวกับชนชาติอื่นๆ และคณะเอากุสเนียนเข้ามาในปี ค.ศ. 1677 บรรดามิชชันนารีคณะต่างๆเหล่านี้เข้ามาเผยแพร่พระวรสารในดินแดนสยามนี้ มีทั้งชาวโปรตุเกส  ชาวสเปน ชาวอิตาเลียน ชาวโปแลนด์ ถึงแม้จะมาจากหลายเชื้อชาติ  แต่ก็ต้องเข้ามาในนามของกษัตริย์โปรตุเกส เนื่องด้วยโปรตุเกสได้รับสิทธิ์ปาโดรอาโด (Padroado) จากพระศาสนจักร ให้เป็นผู้รับผิดชอบในการเผยแพร่พระวรสารในดินแดนที่ค้นพบใหม่ทางตะวันออก เช่นเดียวกับที่มอบสิทธิ์นี้ให้กับสเปนในดินแดนทางตะวันตก ด้วยเหตุนี้ กรุงศรีอยุธยาเป็นดินแดนที่ไม่เบียดเบียนศาสนา พระมาหากษัตริย์สยามทรงมีขันติธรรมทางศาสนา การที่ทรงยินยอมให้เผยแพร่ศาสนาคริสต์ได้ในราชอาณาจักรไทย รวมถึงพระราชทานที่ดินตั้งโบสถ์ประกอบพิธีทางศาสนาได้อย่างเสรี ด้วยมั่นใจว่าคนไทยคงไม่หันไปนับถือศาสนาคริสต์ ทั้งนี้พวกมิชชันนารีเหล่านี้ได้นำวิชาการสมัยใหม่จากตะวันตก ที่เป็นประโยชน์เข้ามาในราชสำนักอยุธยาด้วย เช่น วิทยาศาสตร์ ดาราศาสตร์ การสาธารณสุข เป็นต้น  แต่ทว่าการเผยแพร่ศาสนาของมิชชันนารีเหล่านี้ก็มิได้ประสบผลสำเร็จในหมู่คนไทยซึ่งนับถือศาสนาพุทธอย่างแน่นแฟ้นแล้ว แต่จะได้ผลดีกว่าในบรรดาเชลยศึกที่อยู่ในอาณาจักร จากเอกสารของชาวฝรั่งเศสที่เขียนขึ้นในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทำให้ทราบได้ว่ามีผู้นับถือคริสตศาสนาที่อยู่ในกรุงศรีอยุธยานี้  มีมิชชันนารีชาวโปรตุเกส 10 องค์ ชาวสเปน 1 องค์ และมีคริสตชนทั้งหมดประมาณสองพันคน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวโปรตุเกสที่มาจากมะละกาและอินเดีย ชุมชนชาวโปรตุเกสเป็นชาวตะวันตกที่ใหญ่ที่สุดในกรุงศรีอยุธยา และเป็นที่ยอมรับนับถือของสังคม ภาษาโปรตุเกสเป็นที่แพร่หลาย และใช้เป็นภาษาราชการในการติดต่อกับชาติตะวันตกในระยะแรกๆ      

      

ต่อมาเมื่อบทบาททางทะเลของโปรตุเกสในดินแดนต่างๆ ลดน้อยลง เนื่องจากการขยายอำนาจของฮอลันดา สเปน อังกฤษ และฝรั่งเศส นับตั้งแต่ปี ค.ศ. 1597  ฮอลันดาเริ่มมีอำนาจมากขึ้น  เมื่อโปรตุเกสถูกรวมเข้ากับสเปนเป็นเวลากว่า 60 ปี ค.ศ. 1580-1640 ฮอลันดาและอังกฤษได้เข้ามารทำการค้าขายแข่งกับสเปนซึ่งรวมโปรตุเกสไว้ด้วย ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับโปรตุเกสก็เริ่มก่อเค้าปัญหายุ่งยากขึ้น เมื่อฮอลันดาสามารถแย่งเส้นทางการค้าทางตะวันออกจากชาวโปรตุเกสได้สำเร็จ และได้เริ่มเข้ามาติดต่อค้าขายกับกรุงศรีอยุธยาในช่วงปลายรัชกาลของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช และความสัมพันธ์ยิ่งแน่นแฟ้นขึ้นในรัชกาลต่อมา คือ สมเด็จพระเอกาทศรถ ค.ศ. 1605-1610  พระองค์ทรงให้การต้อนรับฮอลันดาเป็นอย่างดี เนื่องจากทรงต้องการที่จะให้ฮอลันดาช่วยถ่วงดุลอำนาจของโปรตุเกสที่ได้ขยายอำนาจเข้ามาใกล้เขตแดนไทย ซึ่งอาจเป็นภัยต่อความมั่นคงของราชอาณาจักร โดยที่ไทยได้เสนอสิทธิประโยชน์ทางการค้าให้แก่ฮอลันดา และได้เสนอเมืองท่าให้ตั้งสถานีการค้าได้ ซึ่งทำให้โปรตุเกสไม่พอใจเป็นอย่างมาก แต่นโยบายดังกล่าวไม่ประสบผลเท่าไหร่นัก เนื่องจากฮอลันดาไม่ต้องการที่จะเกี่ยวข้องทางการเมืองแต่อย่างใด นอกจากเรื่องการค้าเท่านั้น

        ในรัชกาลของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ค.ศ.1610-1628 ในปี ค.ศ.1613 พม่าได้ยึดเมืองเมาะตะมะและพยายามจะตีตะนาวศรีและมะริด แต่ไทยก็สามารถป้องกันเมืองทั้งสองไว้ได้ โดยมีกองทหารอาสาโปรตุเกสเป็นกำลังสำคัญ ทางอยุธยาเห็นว่าคงไม่สามารถพึ่งพาฮอลันดาในเรื่องการสกัดกั้นการรุกรานของพม่าได้ จึงเปลี่ยนนโยบายมาขอความช่วยเหลือจากโปรตุเกส จึงได้ส่งคณะทูตไปเมืองกัวเพื่อขอบคุณที่โปรตุเกสช่วยเหลือในการรบกับพม่า และยินดียกเมืองเมาะตะมะให้โปรตุเกสใช้เป็นฐานทัพเรือ และได้ขอให้รัฐบาลโปรตุเกสที่เมืองกัวส่งธรรมทูตมาอภิบาลคริสตชนที่กรุงศรีอยุธยาด้วย ทั้งนี้ทางอยุธยาได้เอาใจโปรตุเกสโดยมีจุดประสงค์ให้โปรตุเกสถ่วงดุลอำนาจของฮอลันดา โปรตุเกสได้เจรจาขอให้สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมขับไล่พวกฮอลันดาออกนอกราชอาณาจักรไทย ทว่าพระองค์ไม่มีพระประสงค์เช่นนั้น ทรงให้ความเสมอภาคแก่ทุกชาติ ทรงเห็นว่าการที่ไทยจะติดต่อกับฮอลันดาไม่เกี่ยวข้องกับความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับโปรตุเกส อีกทั้งไม่ต้องการที่จะเป็นศัตรูกับฮอลันดา แต่กระนั้นทางกรุงศรีอยุธยาก็มิได้ตัดไมตรีกับโปรตุเกส ในปี ค.ศ. 1618  ไทยได้ส่งคณะทูตเพื่อนำเครื่องราชบรรณการไปถวาย พระมหากษัตริย์โปรตุเกส แต่ในที่สุดคณะทูตไทยก็เดินทางไปถึงเมืองกัวเท่านั้น ทางเมืองกัวต้องจัดส่งพระราชสาสน์และบรรณาการไปประเทศโปรตุเกสเอง ในปี ค.ศ.1624 การแข่งขันระหว่างโปรตุเกสกับฮอลันดาในกรุงศรีอยุธยาลุกลามถึงขั้นรบพุ่งกัน เนื่องจากโปรตุเกสเข้ายึดเรือสินค้าของฮอลันดา  ไทยต้องใช้มาตรการแข็งกร้าวเข้ายึดเรือโปรตุเกส เพื่อบังคับให้โปรตุเกสคืนเรือแก่ฮอลันดา ทำให้โปรตุเกสไม่พอใจอย่างมาก จากนั้นความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับโปรตุเกสก็เสื่อมลง จนถึงรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ค.ศ. 1630-1656  ฐานะของโปรตุเกสทางภาคตะวันออกได้รับความกระทบกระเทือนอย่างมาก  เมื่อโปรตุเกสต้องสูญเสียมะละกาให้กับฮอลันดาในปี ค.ศ.1641 รวมถึงมีผลกระทบต่อกิจการค้าของโปรตุเกสในกรุงศรีอยุธยาด้วย ซึ่งต่อมาฮอลันดาและอังกฤษได้เข้ามามีบทบาทในกรุงศรีอยุธยาแทนโปรตุเกส  ในปี ค.ศ.1633 ทางโปรตุเกสได้ส่งทูตเข้ามาที่กรุงศรีอยุธยาอีก จากนั้นความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับโปรตุเกสก็ค่อยดีขึ้นบ้างจนถึงปลายรัชกาล โดยเฉพาะเมื่อฮอลันดาพยายามจะติดต่อค้าขายกับญี่ปุ่นโดยตรงไม่ผ่านทางไทย และเมื่อไทยขอร้องให้ฮอลันดาช่วยปราบจลาจลที่ปัตตานี แต่ก็ไม่ได้รับความช่วยเหลือแต่อย่างใด ทำให้เรือไทยถูกปล้นไปด้วย ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับฮอลันดาจึงอยู่ในสภาพตึงเครียดตอนปลายรัชกาลนี้

ต่อมาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (ค.ศ. 1656-1688) ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับประเทศตะวันตกเป็นไปด้วยดี ด้วยทรงมีนโยบายสนับสนุนให้มีการติดต่อค้าขายกับต่างประเทศอย่างกว้างขวางรวมทั้งชาวตะวันตกด้วย เพราะต้องการเพิ่มรายได้แก่พระคลังหลวงหลังจากที่ตอนต้นรัชกาล อยุธยาทำศึกกับพม่าทำให้พระราชทรัพย์ในพระคลังลดลง และการค้าขายก็ซบเซาไปด้วย สมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทรงเริ่มสถาปนาความสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศส เพื่อค้านอำนาจและอิทธิพลของฮอลันดาในกรุงศรีอยุธยาซึ่งมีอยู่มากขณะนั้น ซึ่งในสมัยนั้นมีชาวต่างชาติเข้ามาอาศัยอยู่ในกรุงศรีอยุธยาเป็นจำนวนมาก และพระองค์ได้พระราชทานที่ดินให้ปลูกสร้างบ้านเรือนเป็นที่พักอาศัย โดยอยู่รวมกันเป็นกลุ่มตามเชื้อชาติ ที่เรียกว่า  “ค่าย” แต่ระหว่างไทยกับโปรตุเกส  กิจการค้าก็มิได้รุ่งเรืองขึ้นแต่อย่างใด เพราะฐานะทางการเงินของโปรตุเกสที่มาเก๊ามีปัญหา เมื่อมีมหาอำนาจชาวตะวันตกอื่นๆได้เริ่มเข้ามาติดต่อค้าขายกับกรุงศรีอยุธยามากขึ้น ทำให้บทบาททางการเมืองของโปรตุเกสในกรุงศรีอยุธยาเสื่อมลงอย่างมาก ในปี ค.ศ. 1660 คณะมิชชันนารีฝรั่งเศสคณะแรก คือ คณะสงฆ์พื้นเมืองมิสซังต่างประเทศแห่งกรุงปารีส (M.E.P.) ได้เดินทางมายังตะวันออกไกล ตามคำสั่งของสมณกระทรวง เผยแพร่ความเชื่อจากกรุงโรม และได้มาถึงกรุงศรีอยุธยา โดยมีพระสังฆราชลังแบรต์ เด ลา ม็อต เป็นผู้นำคณะ หลังจากนั้นอีกสองปี พระสังฆราชฟรังซัว ปัลลือ พร้อมคณะสงฆ์และฆราวาสรวมอีก 6 คน ได้เดินทางเข้ามาที่กรุงศรีอยุธยาเป็นคณะที่สอง และแน่นอนว่าการเข้ามาของมิชชันนารีชาวฝรั่งเศสเหล่านี้ย่อมทำให้ชาวโปรตุเกสไม่พอใจ และไม่ยอมรับอำนาจนี้  เพราะถือว่าขัดต่อหลักสิทธิอุปถัมภ์ศาสนาที่ตนได้รับมา ซึ่งปัญหาขัดแย้งระหว่างมิชชันนารีทั้งสองฝ่ายมักจะเกิดขึ้นเสมอในดินแดนต่างๆด้วย พระสังฆราชโปรตุเกสที่อินเดียอ้างว่ากรุงศรีอยุธยาน่าจะอยู่ในความปกครองของตน  ฉะนั้นบรรดามิชชันนารีในประเทศนี้ต้องขึ้นกับตน พระสังฆราชปัลลือต้องเดินทางกลับไปรายงานพระสันตะปาปาที่กรุงโรม ในที่สุดทางกรุงโรมได้ตั้งเทียบสังฆมณฑลสยามขึ้นในปี ค.ศ.1669 เป็นความตั้งใจของกรุงโรมที่จะให้บรรดามิชชันนารีเป็นอิสระจากอำนาจทางการเมืองของโปรตุเกส ซึ่งพยายามใช้มิชชันนารีเป็นเครื่องมือในการขยายอำนาจ ทว่าปัญหาเรื่องมิชชันนารีระหว่างโปรตุเกสกับฝรั่งเศสยังคงมีอยู่จนถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์

อาจกล่าวได้ว่า ถึงแม้ชาวโปรตุเกสจะไม่ค่อยประสบผลสำเร็จทางด้านการค้าในราชอาณาจักรอยุธยาเท่าใดนัก แต่กลับปรากฏว่ามีชาวโปรตุเกสเข้ามาตั้งรกรากอยู่ในกรุงศรีอยุธยามากมาย และได้สืบเชื้อสายมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ ทั้งนี้เนื่องจากนโยบายในการเผยแพร่ศาสนาของโปรตุเกสที่สนับสนุนให้พลเมืองของตนเข้ามาตั้งรกราก และให้สมรสกับชาวพื้นเมืองของประเทศนั้นๆ ถึงแม้ว่าทางไทยเองได้มีกฎหมายห้ามมิให้คนไทยยกลูกสาวให้แก่ชาวต่างชาติที่ไม่ได้นับถือศาสนาพุทธเป็นหลัก ด้วยถือว่าศาสนาคริสต์เป็นศาสนาของคนต่างชาติ และเกรงว่าการที่ฝรั่งมาแต่งงานกับคนไทยจะทำให้ลูกหลานนับถือคริสต์ศาสนาตามแบบพ่อ ซึ่งอาจเป็นภัยต่อราชอาณาจักรได้  แต่กฎหมายนี้ก็ไม่ได้บังคับใช้กันอย่างเข้มงวดนัก เพราะยังปรากฏว่ามีการแต่งงานระหว่างหญิงไทยกับคนต่างชาติอยู่ แม้ว่านโยบายทางการเมืองระหว่างประเทศจะแปรเปลี่ยนไปอย่างไรก็ตาม ชาวโปรตุเกสก็ได้พึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่ในประเทศไทยเสมอมา หลังจากที่กรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าในปี ค.ศ.1767 แล้วบรรดาชาวยุโรปอื่นๆได้อพยพออกนอกราชอาณาจักรไทย และมีบางส่วนที่เข้าร่วมกับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชต่อสู้กับพม่า จากจดหมายของพระสังฆราชเลอบ็องได้กล่าวว่า สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงวางพระทัยในพวกเข้ารีตมาก ถ้าเสด็จทัพคราวใดก็ต้องมีพวกเข้ารีตตามเสด็จไปด้วยทุกคราว พวกเข้ารีตเป็นพวกกล้าหาญของพระเจ้าตาก และพระเจ้าตากก็ทรงจัดให้พวกเข้ารีตเป็นทหารรักษาพระองค์ หลังจากที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงปราบปรามชุมชนต่างๆ และรวบรวมผู้คนสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานีแล้ว  คุณพ่อกอรร์ (Corre) บาทหลวงฝรั่งเศสผู้นำคริสตชนในเวลานั้น  ซึ่งเมื่อกรุงศรีอยุธยาแตก  คุณพ่อได้ลี้ภัยไปอยู่ที่ประเทศเขมร  เมื่อบ้านเมืองสงบเรียบร้อยจึงได้เดินทางกลับมาในประเทศไทยพร้อมกับคนไทยอีก 4 คน  และรวบรวมคริสตังที่บางกอกซึ่งมีจำนวนถึง 400 คน  ให้มาอยู่รวมกัน สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงมีพระเมตตาต่อคริสตชนโดยเฉพาะต่อชาวโปรตุเกส พระองค์ได้ทรงให้การต้อนรับอย่างดี  และได้พระราชทานที่ดินที่กุฎีจีนสำหรับสร้างโบสถ์ในปี  ค.ศ. 1769 คุณพ่อกอรร์ได้ตั้งชื่อเป็นภาษาโปรตุเกสว่า “วัดซางตาครู้ส” นับเป็นแผ่นดินผืนที่สองที่พระมหากษัตริย์ได้พระราชทานให้แก่คริสตังชาวโปรตุเกส หลังจากนั้นปรากฏว่าจำนวนคนกลับใจและรับศีลล้างบาปที่วัดซางตาครู้ส ส่วนใหญ่แล้วเป็นชาวจีน ดังที่พระสังฆราชกูเดได้บันทึกไว้ว่า

     

“ที่นี่ (วัดซางตาครู้ส) มีคนจีนมาก ดูเหมือนจะสอนให้คนจีนกลับใจได้ง่ายกว่าคนไทย พระเจ้าแผ่นดินไม่ทรงห้ามเขาเป็นคริสตัง  และเขาก็เป็นคนต่างด้าว  มิชชันนารีที่รู้จักภาษาจีนจะทำประโยชน์ในเมืองไทยได้มาก” คุณพ่อกอรร์นอกจากจะปกครองที่วัดซางตาครู้สแล้ว ท่านได้มาดูแลคริสตังที่วัดคอนเซ็ปชัญด้วย แต่ต่อมาสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงกริ้วข้าราชการคริสตัง เหตุเพราะไม่ยอมกระทำพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา พระองค์จึงทรงเนรเทศมิชชันนารีทั้งหมดออกนอกราชอาณาจักร ต่อมาในปี ค.ศ.1782 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (ค.ศ.1782-1809) เสด็จขึ้นครองราชย์เป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี พระองค์ได้เชิญบรรดามิชชันนารีที่ถูกขับไล่ออกนอกราชอาณาจักรในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชให้กลับมาดังเดิม และยังได้ส่งทูตไปเจรจากับเจ้าเมืองมาเก๊า เพื่อขอให้บาทหลวงโปรตุเกสมาปกครองคริสตชนที่กรุงเทพฯ ทั้งนี้พระองค์มีนโยบายที่จะฟื้นฟูความสัมพันธ์กับชาติตะวันตก โดยเฉพาะทางด้านการค้าขึ้นใหม่ เพราะหลังจากนั้นได้มีคณะทูตในนามกษัตริย์โปรตุเกสจากมาเก๊า ได้ส่งพระราชสาสน์มาเจริญสัมพันธไมตรีกับไทย ซึ่งเป็นคณะทูตชาวยุโรปคณะเดียวที่เข้ามาในรัชกาลที่ 1 ในปี ค.ศ.1785 กองทัพสยามได้กลับมาจากกัมพูชาและเวียดนามหลังจากที่ได้ไปช่วยรบต่อต้านพวกไต้ซ้อง พระองค์โปรดให้นำคริสตังชาวโปรตุเกสและชาวกัมพูชาจำนวนหนึ่งให้มาอยู่ที่วัดคอนเซ็ปชัญ  นับตั้งแต่นั้นมาจึงเรียกวัดคอนเซ็ปชัญว่าเป็น “วัดเขมร”จนถึงปัจจุบันนี้ ในเวลานั้น ที่บางกอกมีวัดเพียง 2 แห่งสำหรับพวกคริสตัง คือวัดซางตาครู้ส ซึ่งเป็นวัดของชาวโปรตุเกส - ไทย-จีน และวัดคอนเซ็ปชัญ ซึ่งเป็นวัดของโปรตุเกส -เขมร    ขณะเดียวกัน ก็มีชาวโปรตุเกสบางส่วนที่ไม่ยอมรับบาทหลวงฝรั่งเศส  จึงได้แยกตัวไปอยู่ที่แห่งใหม่ (ซึ่งต่อมาเป็นวัดแม่พระลูกประคำ หรือวัดกาลหว่าร์ในปัจจุบัน) พวกโปรตุเกสเหล่านี้เรียกค่ายขอพวกตนว่า “ค่ายแม่พระลูกประคำ” เนื่องจากค่ายแห่งนี้ยังไม่มีวัด  และไม่มีบาทหลวงชาวโปรตุเกสมาปกครอง เวลาที่จะประกอบพิธีทางศาสนาต้องไปที่วัดซางตาครู้ส  จนกระทั่งในปี ค.ศ.1786 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจึงได้พระราชทานที่ดินให้ชาวโปรตุเกส เนื่องจากชาวโปรตุเกสได้ให้ความช่วยเหลือในการต่อสู้กับพม่า วัดกาลหว่าร์ได้สร้างขึ้นบนผืนดินที่ 3 ที่พระมหากษัตริย์ไทยได้พระราชทานให้แก่คริสตังชาวโปรตุเกส เวลานั้นที่วัดกาลหว่าร์ยังไม่มีพระสงฆ์มาทำมิสซาโปรดศีลให้ เนื่องจากปัญหาที่ชาวโปรตุเกสไม่ยอมรับอำนาจของพระสงฆ์ฝรั่งเศสยังไม่ยุติลง คริสตังโปรตุเกสที่วัดกาลหว่าร์ได้ขอให้พระอัครสังฆราชแห่งเมืองกัวส่งพระสงฆ์โปรตุเกสมาปกครองพวกตน แต่ทางเมืองกัวปฏิเสธ โดยให้เหตุผลว่าที่นี่มีพระสงฆ์ฝรั่งเศส ซึ่งสมเด็จพระสันตะปาปาทรงแต่งตั้งเป็นผู้ปกครองอยู่แล้ว จนกระทั่งปี ค.ศ.1808 เมื่อคริสตังโปรตุเกสเห็นว่าพวกตนไม่สามารถมีพระสงฆ์โปรตุเกสมาปกครองแน่แล้วจึงค่อยๆ ยอมรับอำนาจการปกครองของมิชชันนารีฝรั่งเศสในที่สุด ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (ค.ศ.1809-1824) ได้พระราชทานที่ดินให้สร้างกงสุลโปรตุเกส  ต่อมาภายหลังได้รับฐานะเป็นสถานทูต ท่านกงสุลขอให้พระองค์ประกาศว่าที่ดินบนค่ายแม่พระลูกประคำ เป็นที่ดินที่พระราชทานแก่ประเทศโปรตุเกส แต่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้มีพระบรมราชโองการว่า “ที่ดินผืนนี้  มิได้พระราชทานให้แก่รัฐบาลโปรตุเกส แต่ในคริสตังโปรตุเกสสร้างวัดได้  และดังนั้นที่ดินผืนนี้จึงเป็นกรรมสิทธิ์ของมิสซังคาทอลิก ไม่ว่าชาติใดจะมาเป็นประมุขของมิสซัง” ต่อมาชาวโปรตุเกสที่อาศัยอยู่บริเวณวัดกาลหว่าร์นี้ค่อยๆ อพยพโยกย้ายไปทำมาหากินในที่ต่างๆ จึงมีจำนวนลดลง และในช่วงที่ทางราชการให้ย้ายหมู่บ้านชาวจีนไปอยู่ใต้พระนคร ตั้งแต่คลองวัดสามปลื้มไปจนถึงคลองวัดสามเพ็งได้ขยายตัวออกไปอย่างรวดเร็ว ทำให้เกิดย่านการค้าของชาวจีนหลายแหล่งรวมถึงย่านตลาดน้อยที่มีชาวจีนได้เข้ามาอยู่อาศัยแทน ต่อมาวัดกาลหว่าร์จึงเป็นสถานที่ประกอบศาสนกิจให้แก่คริสตังชาวไทยเชื้อสายจีน

      

          ในสมัยรัชกาลที่ 2 นี้ ยังมีลูกหลานของชาวโปรตุเกสจากอยุธยาที่อาศัยอยู่ที่กุฎีจีน  ที่ยังเรียนรู้ภาษาโปรตุเกสอยู่บ้าง  เข้ารับราชการไทยในตำแหน่ง “ล่ามฝรั่ง” ในกรมท่า และมีหัวหน้าล่ามได้รับบรรดาศักดิ์เป็น “ขุนเทพวาจา” ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (ค.ศ. 1824-1851)  สนธิสัญญาทางไมตรีและพาณิชย์ฉบับแรกระหว่างไทยกับสหรัฐอเมริกา ต้องแปลเป็น 4 ภาษาด้วยกัน คือ ไทย โปรตุเกส จีน และอังกฤษ แสดงให้เห็นถึงความสำคัญของภาษาโปรตุเกสที่ยังใช้ติดต่อกับชาติต่างๆ จนถึงสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสยุโรปในปี ค.ศ. 1897 ก็ได้เสด็จเยือนประเทศโปรตุเกสด้วย ในปี  ค.ศ. 1984  ด้วยความร่วมมืออันดีระหว่างประเทศไทยกับประเทศโปรตุเกส  ภายใต้การสนับสนุนจากมูลนิธิกุลเบงเกียน ประเทศโปรตุเกส ได้มอบทุนให้รัฐบาลไทยโดยผ่านทางกวมศิลปากร เพื่อใช้ในการขุดแต่งบูรณะและปรับปรุงโบราณสถานหมู่บ้านโปรตุเกส ที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งปรักหักพัง และถูกทิ้งให้รกร้างว่างเปล่ามานับจากกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าในปี ค.ศ. 1767 (ปัจจุบันเป็นกรรมสิทธิ์ที่ดินของมิสซังแห่งประเทศไทย และกรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติไว้แล้ว) ในการขุดค้นครั้งนั้น  ได้พบหลักฐานมากมายทั้งในโครงสร้างของโบสถ์  โครงกระดูกมนุษย์ เงินเหรียญ ไม้กางเขน ลูกประคำ และโบราณวัตถุที่เกี่ยวข้องกับคริสต์ศาสนา  ซึ่งโบราณวัตถุเหล่านี้ได้นำไปจัดแสดงไว้ที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

      สายใยแห่งความสัมพันธภาพอันดีระหว่างประเทศไทยกับโปรตุเกส ที่ผ่าทางประวัติศาสตร์อันยาวนานหลายศตวรรษ นอกจากหลักฐานทางโบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังคงหลงเหลืออยู่อย่างมากมายแล้วยังมีหลายสิ่งหลายอย่างที่เปรียบเสมือนหนึ่งตัวประสานให้สายใยนี้มั่นคงยืนนานสืบไป  เช่น  มีคำภาษาโปรตุเกสที่ใช้กันในภาษาไทยหลายคำ เช่น เลหลัง ขนมปัง คริสตัง เป็นต้น ซึ่งคำว่าคริสตังเป็นคำที่ใช้เรียกคริสตชนที่นับถือนิกายโรมันคาทอลิกในเมืองไทยโดยเฉพาะ รวมไปถึงอาหารการกินของชาวโปรตุเกสหลายอย่างซึ่งได้ดัดแปลงให้มีรสชาติแบบไทยๆ จนถึงปัจจุบันได้กลายเป็นขนมประจำชาติของไทยไป เช่น ทองหยิบ  ฝอยทอง ทองหยอด เป็นต้น แต่ก็มีขนมที่ยังคงรักษาเอกลักษณ์ดั้งเดิมของขนมโปรตุเกสไว้ คือ ขนมฝรั่ง ซึ่งมีทำเฉพาะที่กุฎีจีน (วัดซางตาครู้ส) เท่านั้น ที่ยังคงสืบทอดกรรมวิธีแบบโบราณมาจนถึงทุกวันนี้ 

ขอขอบคุณแหล่งข้อมูล

http://haab.catholic.or.th/web/index.php?option=com_content&view=article&id=1405:2013-04-27-03-59-31&catid=212:2013-06-26-07-20-57&Itemid=30